Sự thức tỉnh muộn màng của “con quỷ dữ” Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của tác giả Nam Cao

Sự thức tỉnh muộn màng của “con quỷ dữ” Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của tác giả Nam Cao

Sau 2 lần đổi tên với “Cái lò gạch cũ” và “Đôi lứa xứng đôi”, cuối cùng Nam Cao cũng quyết định đặt cái tên “Chí Phèo” cho tác phẩm nổi tiếng này. Sở dĩ mang tên này là bởi vì Nam Cao đã nhận định về nhân vật Chí Phèo chính là linh hồn của câu chuyện.

Với nhan đề này, tác giả muốn nêu ra số phận bi thương của Chí Phèo bị vùi dập, đọa đầy, tha hóa, biến chất, đến khi nhận thức được thì bị cự tuyệt quyền làm người. Nhan đề này vừa mang giá trị hiện thực, vừa mang giá trị nhân đạo sâu sắc.

Xem thêm:

  1. Nhận định về nhân vật Chí Phèo: Xuất hiện với tiếng chửi độc đáo

Mở đầu tác phẩm, Nam Cao cho nhân vật xuất hiện bằng một hình ảnh độc đáo: Chí Phèo vừa đi vừa chửi. hắn chửi trời, chửi đời, chửi làng Vũ Đại, chửi những đứa nào không chửi nhau với hắn và chửi kẻ đã đẻ ra hắn. Sau tiếng chửi mơ hồ, trừu tượng ấy là nỗi vật vã, đớn đau, tuyệt vọng của một con người thèm giao tiếp với đồng loại mà không thể được

Bằng cách vào truyện này, Nam Cao đã gây ấn tượng với nhân vật chính vừa quen, vừa lạ. Chí Phèo say như bao gã ngập chìm trong men rượu nhưng hắn lại khác đời bởi những tiếng chửi cất lên mà không có ai thèm để ý.

 

Nhân định về nhân vật Chí Phèo thì đây là biểu hiện của nỗi cô đơn rợn ngợp vì ai đó chửi lại Chí nghĩa là còn thừa nhận hắn là người, còn bằng lòng giao tiếp, đối thoại với hắn. Nhưng Chí cứ chửi rồi lại nghe, xung quanh vẫn là sự im lặng đáng sợ, có chăng chỉ là “ba con chó dữ với một thằng say rượu”.

Nam Cao đã hé mở cho người đọc thân phận đau khổ, bi đát của một con người bị đẩy xuống ngang hàng thú vật.

Tiếng chửi của Chí Phèo là phản ứng của con người đau đớn, bất mãn bởi ít nhiều, Chí đã ý thức được sự bạc bão, ngang trái ở đời. Với ngôn ngữ trần thuật, khắc họa chân dung nhân vật rất đặc sắc cùng sự kết hợp ngôn từ một cách sinh động, Nam Cao đã nhận định về nhân vật Chí Phèo với một đặc điểm độc đáo, hé mở một bi kịch bị tước đoạt quyền làm người.

  1. Nhận định về nhân vật Chí Phèo: Quá trình tha hóa
  2. Quãng đời lương thiện của Chí Phèo

Chí Phèo sinh ra “trần truồng và xám ngắt trong một cái váy đụp để bên cái lò gạch bỏ không”. Chí lớn lên bơ vơ, không cha mẹ, không họ hàng thân thích, không tấc đất cắm dùi, hết đi ở cho nhà này lại đi ở cho nhà khác. Đến năm 20 tuổi, Chí đi làm canh điền cho nhà Lí Kiến.

Dù trang đời thơ ấu và thanh niên của Chí nhọc nhằn, vất vả, đắng cay nhưng anh vẫn có thể ngẩng cao đầu vì mình là con người lương thiện có lòng tự trọng và ý thức về nhân phẩm. Anh biết đâu là tình yêu chân chính, đâu là thói dâm dục xấu xa bởi khi bị bà Ba gọi bóp chân, anh “chỉ thấy nhục nhã chứ yêu đương gì”.

Nhận định về nhân vật Chí Phèo cho thấy Chí có ước mơ nhỏ bé, giản dị và chính đáng như biết bao người dân lương thiện khác: một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải.

  1. Chặng đường lưu manh của Chí Phèo

Lí do bị tha hóa: Chỉ vì một lý do vu vơ mà Bá Kiến đã đẩy Chí vào tù. Thế lực phong kiến cấu kết với nhà tù thực dân để tước bỏ quyền sống, quyền hưởng tự do của Chí trong 7, 8 năm trời. Chúng đã hủy diệt phần người của Chí, biến anh nông dân hiền lành lương thiện ngày trước trở thành kẻ lưu manh.

Ngoại hình của kẻ lưu manh: “Hắn về lớp này trông khác hẳn, mới đầu chẳng ai biết hắn là ai. Trông đặc như thằng săng đá! Cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết! Hắn mặc quần nái đen với áo Tây vàng. Cái ngực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng, phượng với một ông tướng chầm chùy, cả hai cánh tay cũng thế. Trông gớm chết!”

Nhân tính: từ người hiền lành như đất, Chí trở nên hung hãn, liều lĩnh. Mỗi hành động và lời nói của hắn đều giống như của một tên đầu bò chính hiệu.

Vừa về làng hôm trước, hôm sau đã thấy hắn ngồi uống rượu từ trưa đến chiều rồi say khướt. Hắn xách vỏ chai sang nhà Bá Kiến, gọi tên tục ra chửi rồi đánh nhau với Lí Cường, lăn lộn dưới đất, lấy vỏ chai rạch mặt, vừa kêu vừa la làng ăn vạ.

Nhận định về nhân vật Chí Phèo cho thấy chính chế độ phong kiến và thực dân tàn bạo đã hủy hoại phân người lương thiện để biến Chí thành kẻ lưu manh.

  1. Quãng đời quỷ dữ

Sau lần thứ hai đến nhà Bá Kiến ăn vạ, Chí đã bị tên cường hào nham hiểm, độc ác lợi dụng làm tay chân cho hắn. Từ đây, Chí Phèo triền miên trong những cơn say, ăn trong lúc say, ngủ trong lúc say, thức dậy vẫn còn say. Và khi say, hắn làm bất cứ thứ gì mà người khác sai hắn làm. Chí đã phá nát bao nhiêu gia đình, bao nhiêu hạnh phúc, làm chảy máu và nước mắt bao người dân lương thiện.

Chí Phèo đã trở nên xa lạ với tất cả mọi người, ai cũng tránh mặt, khiếp sợ bởi sự hoành hành của con quỷ dữ làng Vũ Đại.

  1. Nhận định về nhân vật Chí Phèo: Quá trình hồi sinh và bị cự tuyệt
  2. Quá trình hồi sinh

Cuộc gặp gỡ giữa Chí Phèo và Thị Nở trong đêm trăng nơi vườn chuối ven sông: Dù Thị Nở là một người đàn bà xấu “ma chê quỷ hờn”, lại dở hơi, nhà có mả hủi, bị dân làng Vũ Đại xa lánh “như tránh một con vật rất tởm”, nhưng bằng tình yêu thương và lòng nhân ái, Thị đã giúp Chí Phèo dần dần hồi sinh những xúc cảm rất con người.

Nhận định về nhân vật Chí Phèo khi nói về tâm trạng hồi sinh của hắn: Lần đầu tiên, Chí Phèo không say để nhận ra không gian quen thuộc của cuộc sống đời thường. Trong phút giây tỉnh táo ấy, anh đã sống lại những cảm giác thực sự của một con người để thốt lên “Chao ôi là buồn!”

Nỗi buồn khơi lại ước mơ của một thời trai trẻ về một gia đình nho nhỏ. Trong sự thức tỉnh, Chí thở hắt ra một tiếng não ruột “buồn thay cho đời” và anh giật mình lo sợ: “đói rét ốm đau, và cô độc, cái này còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau”. Như vậy, sau nhiều ngày sống trong vô thức, Chí bắt đầu hồi sinh và suy nghĩ về cuộc đời mình.

Thị Nở xuất hiện cùng nồi cháo hành đã thổi bùng khát vọng yêu thương và hơi ấm gia đình mà chưa một lần nào hắn cảm nhận được. Nhận bát cháo hành từ Thị Nở mà hắn ngạc nhiên và “thấy mắt mình hình như ươn ướt” vì Chí không phải cướp giật, dọa nạt gì mà vẫn được người khác cho. Hắn nhìn bát cháo bốc khói mà bâng khuâng xao xuyến thấy lòng mình như con trẻ. Chí muốn làm nũng với Thị như với mẹ. “Ôi sao mà hắn hiền”.

Nhận định về nhân vật Chí Phèo cho thấy tia sáng thiện lương ấy trong hình hài con quỷ dữ đã khơi nhóm thành một khát vọng thiết tha: “Trời ơi! Hắn thèm lương thiện, hắn muốn làm hòa với mọi người biết bao! Thị Nở sẽ mở đường cho hắn. Thị có thể sống yên ổn với hắn thì sao người khác lại không thể được. Họ sẽ lại nhận hắn vào cái xã hội bằng phẳng, thân thiện của những người lương thiện…”

  1. Bi kịch bị cự tuyệt

Tưởng chừng như cuộc đời Chí Phèo sẽ được Thị Nở cứu rỗi, nhưng cuối cùng, con người bi thương ấy lại bị ruồng bỏ một lần nữa.

Ước mơ giản dị đến tội nghiệp của “con quỷ dữ” này hiện lên khi ta nhận định về nhân vật Chí Phèo này: Được sống yên bình bên người đàn bà xấu “ma chê quỷ hờn” như Thị Nở cũng không thể thực hiện được. Con đường trở lại làm người của Chí vừa hé mở đã bị đóng sầm lại ngay bởi bà cô của Thị Nở. Bà ta không cho cháu đi lấy một kẻ chuyên rạch mặt ăn vạ, đó cũng là thành kiến nghiệt ngã của dân làng Vũ Đại.

Khi bị Thị Nở trút vào mặt tất cả những lời cay nghiệt của bà cô, Chí ngẩn người không nói gì bởi Chí ngạc nhiên, thất vọng. Anh như vẫn ngửi thấy hương cháo hành thoang thoảng nơi đây, hơi cháo của tình người, tình thương ấm áp. Bởi vậy, khi Thị Nở ra về, Chí đuổi theo nắm lấy tay Thị như nỗi lực cuối cùng để níu giữ một niềm hi vọng trở về với con đường hoàn lương duy nhất. Nhận định về nhân vật Chí Phèo hiểu được hành động này chứng tỏ Chí luôn khao khát tình yêu thương, hạnh phúc, khao khát được sống như một con người lương thiện.

Tuy nhiên, Thị Nở đã gạt ra và dúi thêm cho Chí một cái ngã “lăn khoèo” xuống đất. Đến lúc này, Chí mới thực sự đau đớn, tuyệt vọng. Hắn lấy một hòn gạch vỡ toan đập đầu ăn vạ nhưng muốn thế thì Chí phải say. Song, càng uống, Chí càng tỉnh ra, “tỉnh ra chao ôi là buồn”. Nhận định về nhân vật Chí Phèo nhận ra trong nỗi buồn xa xót ấy vẫn thoang thoảng hương cháo hành khiến hắn ôm mặt “khóc rưng rức”, khóc cho sự bất hạnh, cô đơn cùng cực của cuộc đời mình.

Trong sự vật vã, đau khổ, Chí xách dao đi với câu nói lảm nhảm “Hắn tự phải đến cái nhà con đĩ Nở kia. Đến để đâm chết cả nhà nó, đâm chết cái con khọm già nhà nó.” Tưởng rằng tội ác thắng thế, con quỷ dữ trong Chí lại trỗi dậy hoành hành như không, Chí đã rơi nước mắt thì lương tâm, lương tri đã sống dậy, phần người đã vượt trội lên để chiến thắng cái ác, chiến thắng quỷ dữ.

Nhận định về nhân vật Chí Phèo ta thấy, sau bao nhiêu năm lầm lối, Chí đã nhận ra kẻ thù thực sự của mình, đó là Bá Kiến. Chính Bá Kiến mới là người đẩy Chí vào tù, cướp đi phần nhân hình và nhân tính của một con người thiện lương, đẩy Chí ra giữa sa mạc khô khát tình người. Bởi thế, Chí xách dao đi một mạch qua nhà Bá Kiến. Lần này, Chí không đến để đòi tiền mà để dõng dạc đòi quyền sống, đòi lại danh dự và nhân phẩm.

Những câu nói dứt khoát, đầy kiêu hãnh vang lên: “Tao không đến đây xin năm hào”, “Tao đã bảo tao không đòi tiền”, “Tao muốn làm người lương thiện”, nhưng sau đó lại là câu hỏi đớn đau: “Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào để Chí có thể trở về để sống một cuộc đời lương thiện bình thường như bao con người lương thiện khác? Chí không tự trả lời được! Bá Kiến không trả lời được! Dân làng Vũ Đại cũng không thể trả lời được. Bởi thế, kết truyện dẫn đến một kết cục tất yếu xảy ra: Chí đâm chết Bá Kiến và tự kết liễu cuộc đời mình.

Nhận định về nhân vật Chí Phèo ta thấy hành động của Chí không phải là sự mù quáng của men rượu mà là kết quả của việc Chí Phèo đã hồi sinh, đã nhận thức được cảnh ngộ đầy éo le của cuộc đời mình. Trước đây, để tồn tại, Chí phải bán linh hồn mình cho quỷ dữ, giờ đây, anh phải đánh đổi sự sống của mình để giữ lấy ánh sáng thiện lương. Như vậy cái chết của Chí Phèo có ý nghĩa tố cáo sâu sắc xã hội thực dân phong kiến tàn bạo đã đẩy người dân lương thiện vào chỗ chết.

Trước cái chết của Chí Phèo, người dân làng Vũ Đại vẫn thản nhiên buông lời cay đắng. Có người nói xa xôi: “Trời có mắt đấy, anh em ạ!” Người khác thì nói toạc: “Thằng nào chứ hai thằng ấy chết thì không ai tiếc! Rõ thật bọn chúng nó giết nhau, nào có cần phải đến tay người khác đâu.” Nhận định về nhân vật Chí Phèo hiểu được điều này thể hiện sự căm phẫn của xã hội với những tội ác mà “con quỷ dữ” Chí Phèo gây ra.

Trái tim Chí đã biết rung lên những nhịp đập yêu thương, mong ước. Sức mạnh của tình yêu thương thật kỳ diệu, lớn lao. Từ chi tiết bát cháo hành, Nam Cao đã soi vào tác phẩm ánh sáng nhân đạo sâu sắc, đẹp đẽ. Đồng thời, khẳng định sức sống bất diệt của thiên lương.

Khao khát được hoàn lương, sống một cuộc đời bình thường như bao người vừa nhẹ nhóm đã bị vùi tắt. Bị cự tuyệt, Chí Phèo đã đánh đổi mạng sống của mình để gìn giữ lại ánh sáng thiện lương còn sót lại. Qua nhận định về nhân vật Chí Phèo, từ cái chết của Chí Phèo, một tiếng kêu thống thiết đã vang lên: Hãy cứu lấy con người, hãy ngăn chặn bàn tay tội ác của bọn thống trị tàn bạo để trả lại quyền sống chân chính cho những người nông dân cùng khổ.